MURAKKAB GEOMETRIYA SHAROITLARIDA HAVO OQIMI VA ZARARLI MODDALARNING TARQALISHINI MODELLASHTIRISH

Authors

  • Daler Sharipov Muhammad al-Xorazmiy nomidagi Toshkent axborot texnologiyalari universiteti

DOI:

https://doi.org/10.66345/stj.6567

Keywords:

konsentratsiya, atmosfera, adveksiya-diffuziya, Navye–Stoks tenglamalari, ifloslantiruvchi moddalar tarqalishi, shahar geometriyasi, turbulensiya, sonli modellashtirish, ko‘cha kanyonlari, havo oqimi.

Abstract

Ushbu maqolada murakkab shahar geometriyasi sharoitida havo oqimi va ifloslantiruvchi moddalar tarqalishini modellashtirish uchun matematik model taqdim etilgan. Shahar qurilishining arxitektura xususiyatlari ta’sirini hisobga olgan holda ko‘cha kanyonlarida havo oqimlari va ifloslantiruvchi moddalar konsentratsiyasining xatti-harakati o‘rganilgan. Binolarning balandligi va kengligi nisbatining turbulensiya hamda zarrachalarning cho‘kish jarayoniga ta’siri tahlil qilingan. Cheklangan fazoda havo tezligi va bosim maydonlarini hisoblash uchun Navye–Stoks tenglamalaridan foydalanish imkoniyatlari ko‘rib chiqilgan. Modelning boshlang‘ich va chegaraviy shartlarini aniqlashda OpenWeatherMap tizimidan olingan shamol ma’lumotlari kabi haqiqiy meteorologik omillarning ta’siri hisobga olingan. Tadqiqot natijalari tor ko‘chalar va baland binolar kabi murakkab geometrik obyektlar ifloslantiruvchi moddalar tarqalish samaradorligiga sezilarli darajada ta’sir qilishini ko‘rsatdi. Masalaning sonli yechimi chekli ayirmalar yoki chekli elementlar usullari yordamida shakllantirilgan bo‘lib, bu notekis diskretlash sharoitida hisoblashlarning barqarorligini ta’minlaydi. Haqiqiy shahar muhitida ifloslantiruvchi moddalar tarqalishini oldindan bashorat qilish imkonini beruvchi kompyuter simulyatsiyasi ishlab chiqilgan. Olingan modeldan ekologik xavfsizlikni baholash va shahar infratuzilmasini rejalashtirishda foydalanish asoslab berilgan. Shuningdek, matematik tenglamalar va hisoblash algoritmlarini o‘z ichiga olgan metodologiyaning batafsil tavsifi keltirilgan.

Downloads

Download data is not yet available.

References

1. Ferziger J.H., Perić M. Computational Methods for Fluid Dynamics. 3rd ed. Springer, 2002. 423 p.

2. Hirsch C. Numerical Computation of Internal and External Flows: The Fundamentals of Computational Fluid Dynamics. Elsevier, 2007.

3. Ravshanov N., Nazarov Sh., Boborakhimov B. Modeling the process of pollutant spread in the atmosphere with account for the capture of particles by vegetation elements // Lobachevskii Journal of Mathematics. 2024. Vol. 45, No. 3. P. 1213–1226.

4. LeVeque R.J. Finite Volume Methods for Hyperbolic Problems. Cambridge: Cambridge University Press, 2002. 558 p.

5. Weil J.C., Sykes R.I., Venkatram A. Boundary layer dispersion modeling // Boundary-Layer Meteorology. 2008. Vol. 128, No. 2. P. 219–236. DOI: 10.1007/s10546-008-9278-7.

6. Durbin P.A. Some recent developments in turbulence closure modeling // Annual Review of Fluid Mechanics. 2018. Vol. 50, No. 1. P. 77–103. DOI: 10.1146/annurev-fluid-122316-045020.

7. Berselli L.C., Iliescu T., Layton W.J. Mathematics of Large Eddy Simulation of Turbulent Flows. Berlin: Springer, 2006. 348 p.

8. Spalart P., Allmaras S. A one-equation turbulence model for aerodynamic flows // Proceedings of the 30th Aerospace Sciences Meeting and Exhibit. AIAA Paper No. AIAA-92-0439. Reno, Nevada, USA, 1992.

9. Moin P., Mahesh K. Direct numerical simulation: A tool in turbulence research // Annual Review of Fluid Mechanics. 1998. Vol. 30, No. 1. P. 539–578.

10. Schlatter P., Örlü R. Assessment of direct numerical simulation data of turbulent boundary layers // Journal of Fluid Mechanics. 2010. Vol. 659. P. 116–126. DOI: 10.1017/S0022112010003113.

11. Vinuesa R., Bobke A., Almeida H., Schlatter P. Turbulent boundary layers around wing sections up to Re₍c₎ = 1,000,000 // International Journal of Heat and Fluid Flow. 2018. Vol. 72. P. 86–99.

12. Sayidova N.S. Numerical modeling of natural and mixed convection in a confined space // Lobachevskii Journal of Mathematics. 2024. Vol. 45, No. 7. P. 3391–3400.

13. Shafiev T., Bakaev I., Eshankulov Kh., Nazarov Sh. Creation of an information and analytical database based on an intelligent analysis system from online services for monitoring and forecasting the environmental condition of industrial areas // Proceedings of SPIE. 2025. Vol. 13651. P. 216–221.

14. Ravshanov N., Tashtemirova N., Eshboyeva N., Boltayev Sh., Sharipov D.K. Modeling air flow and dispersion of harmful substances in conditions of complex geometry // Proc. SPIE 13803, Optical and Computational Technologies for Measurements and Industrial Applications (OptiComp 2025). – 2025. – 138032F. – DOI: 10.1117/12.3078071.

Downloads

Published

2026-05-28

How to Cite

MURAKKAB GEOMETRIYA SHAROITLARIDA HAVO OQIMI VA ZARARLI MODDALARNING TARQALISHINI MODELLASHTIRISH. (2026). SCIENCE TIME JOURNAL, 4(5/1), 1055-1065. https://doi.org/10.66345/stj.6567
Indexed & Abstracted In

Our articles are indexed and discoverable across leading academic databases worldwide